Kho tàng “trí tuệ biển”của cư dân vạn chài Hạ Long - Kỳ 4: Những bài thuốc dân gian

Giữa hàng nghìn đảo đá của vịnh Hạ Long,  nơi sóng nước từng cô lập các làng chài cũ với đất liền suốt nhiều thế hệ, cư dân vạn chài đã hình thành một kho tri thức dân gian đặc biệt về chữa bệnh bằng các loài động, thực vật biển. Đó không chỉ là kinh nghiệm sinh tồn của những con người sống giữa biển khơi mà còn là một phần giá trị văn hóa phi vật thể mang đậm dấu ấn trí tuệ biển của ngư dân Hạ Long.
Trước đây, cuộc sống trên các làng chài như làng chài Cửa Vạn, Vông Viêng hay Ba Hang gắn liền với những chiếc bè nổi lênh đênh giữa vịnh. Điều kiện giao thông cách trở, thiếu thốn thuốc men, việc đi vào đất liền chữa bệnh thường mất nhiều giờ chèo thuyền nên người dân buộc phải tự tìm cách ứng cứu khi đau ốm. Qua nhiều thế hệ, họ quan sát đặc tính của cây cỏ trên đảo đá, rong biển và các loài sinh vật biển để đúc kết thành những bài thuốc dân gian phục vụ đời sống hàng ngày. 

Ông Nguyễn Văn Cho, một người dân làng chài lâu năm ở Cửa Vạn trước đây, cho rằng cây cỏ trên những núi của vịnh Hạ Long như một “vườn thuốc quý dân gian”. Theo kinh nghiệm của cư dân vạn chài, nhiều loài cây mọc trên núi đá vôi có khả năng chữa bệnh rất hiệu quả. Trong đó, cây tắc kè đá - loài thực vật chỉ bám trên các vách đá ẩm - được dùng để hỗ trợ điều trị chứng tiểu ra máu, suy giảm chức năng thận. Các loại dây leo như dây chắt, dây khum, khúc khắc nhẵn (thổ phục linh) được thái mỏng, phơi khô rồi sắc nước uống để chữa phong thấp, bệnh tiêu hóa hay viêm da mưng mủ. Cây nhân trần hoa đầu (chè nội, chè cát) có công dụng chữa vàng da, viêm gan do virus, nhức mắt, chóng mặt, phụ nữ kém ăn sau khi sinh. Rễ cây sài hồ nam, một loài cây còn rất ít trên các đảo đá của vịnh, có công dụng chữa được bệnh nhức đầu, sốt, lá cây có hương thơm dùng để xông và chữa đau mỏi lưng. Đặc biệt, ở đảo Cống Đỏ còn có loại cây bồ công anh mọc ven những khe núi đá, rất quý có thể chữa được nhiều bệnh nan y như viêm ống mật mãn tính, sung huyết gan, bệnh về trĩ, táo bón, suy nhược cơ thể, đau mắt, rắn cắn...

Không chỉ có những cây thân thảo mà cả những cây thân gỗ cũng có tác dụng chữa  bệnh như cây Vù Hương có cả thân, lá, rễ đều chứa nhiều tinh dầu, hạt chứa dầu béo, rễ thân có tác dụng ôn hòa trong tán hàn, lá có tác dụng cầm máu, quả cây để đun nước giải nhiệt. Hay lá và cành cây Bọng Hôi sau khi phơi khô được nấu nước tắm cho trẻ em bị ghẻ lở, mụn sởi. Thân cây Đơn Xương sao với rượu dùng hỗ trợ phụ nữ sau sinh phục hồi sức khỏe. Cây Giếng Nguộc (Phất dụ núi) được sử dụng để cầm máu trong trường hợp băng huyết. Đặc biệt, ngư dân Hạ Long xưa còn truyền lại kinh nghiệm dùng lá và vỏ cây Vỏ Đề để hỗ trợ giải độc khi ăn phải cá nóc — một trong những loại cá có độc tính nguy hiểm ở vùng biển nhiệt đới.
Không chỉ cây thuốc trên cạn, các loài rong biển tại khu vực đảo Cống Đỏ cũng góp phần tạo nên nét độc đáo trong y học dân gian Hạ Long. Những loài rong cổ như rong mơ, rong nái, rong mái chèo hay rong thạch sinh trưởng trong môi trường nửa mặn nửa ngọt được người dân sử dụng để hỗ trợ điều trị bệnh đường ruột, giun sán và thanh nhiệt cơ thể. Theo các nghiên cứu sinh học biển, nhiều loài rong biển chứa hoạt chất chống oxy hóa, khoáng chất và hợp chất kháng viêm tự nhiên, cho thấy kinh nghiệm dân gian của cư dân vạn chài có cơ sở khoa học nhất định.

Đáng chú ý, tri thức chữa bệnh của ngư dân không chỉ nằm ở việc nhận biết cây thuốc mà còn thể hiện ở ý thức bảo tồn nguồn dược liệu. Bà con dân chài đều có ý thức khi đi hái thuốc là chỉ hái cây già, giữ lại cây non để tái sinh. Nhiều khi bà con còn bẻ cành cây khô để rào giậu những khóm cây non tránh những loài động vật phá hoại. Đây là cách ứng xử hài hòa với tự nhiên, phản ánh tư duy sinh thái rất sớm của cư dân biển Hạ Long. 

Ngày nay, cư dân vạn chài Hạ Long đã được tái định cư lên đất liền. Cuộc sống mới với hệ thống y tế thuận lợi giúp người dân tiếp cận các phương pháp chữa bệnh hiện đại dễ dàng hơn. Tuy nhiên, nhiều gia đình vẫn lưu giữ những bài thuốc dân gian như một phần ký ức văn hóa biển. Một số người cao tuổi vẫn giữ thói quen dùng lá thuốc xông cảm, nấu nước rong biển giải nhiệt hay sử dụng thảo dược tự nhiên để hỗ trợ điều trị các bệnh thông thường. Trong bối cảnh hiện đại hóa và biến đổi môi trường biển, kho tri thức dân gian ấy đang đứng trước nguy cơ mai một. Vì vậy, việc nghiên cứu, ghi chép và bảo tồn tri thức y học dân gian của cư dân vạn chài không chỉ có ý nghĩa văn hóa mà còn góp phần bảo vệ nguồn tài nguyên sinh học đặc hữu của Hạ Long. Những bài thuốc dân gian của ngư dân Hạ Long có thể còn giản dị, mộc mạc, nhưng phía sau đó là cả một quá trình tích lũy kinh nghiệm qua nhiều thế hệ cư dân sống cùng biển cả. Đó là biểu hiện sinh động của trí tuệ biển — nơi con người học cách thích nghi với tự nhiên, hiểu tự nhiên và gìn giữ tự nhiên để duy trì sự sống giữa trùng khơi.

Hà Linh (Bài viết có tham khảo nội dung của Phóng sự “Hạ Long - Chuyện bây giờ mới kể: "Vườn thuốc dân gian" trên biển ” – Báo Tuổi trẻ Online & Cuốn “Làng chài Cửa Vạn – Một nét văn hóa vịnh Hạ Long” )