Đảo Bái Đông – những dấu ấn địa chất độc đáo

Nằm ở phía Nam Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long, đảo Bái Đông gây ấn tượng bởi vẻ đẹp yên bình của bãi cát mềm mại, những vách núi đá vôi dựng đứng và một “áng” nước mặn nằm khép kín giữa đảo. Không chỉ sở hữu cảnh quan thơ mộng cùng hệ sinh thái đa dạng, nơi đây còn lưu giữ những dấu tích địa chất độc đáo, phản ánh quá trình biến đổi của môi trường biển và sự phát triển địa hình ven đảo qua hàng nghìn năm.

Dấu tích của những rạn san hô cổ

Ẩn dưới những bộ rễ lớn, uốn lượn của quần thể cây giá trong áng Bái Đông là một thành tạo địa chất đặc biệt: thềm tích tụ gồm các mảnh vụn, cành san hô có nguồn gốc biển. Đây được xem là một dạng địa hình tích tụ biển - sinh vật điển hình trên vịnh Hạ Long, mang giá trị quan trọng trong nghiên cứu lịch sử hình thành và biến đổi cảnh quan khu vực.

Theo các nghiên cứu địa chất, trong khoảng 7.000 - 5.600 năm trước, vịnh Hạ Long hiện đại được hình thành. Nước biển trong, độ mặn cao tạo điều kiện thuận lợi cho các rạn san hô ven bờ phát triển mạnh. Tuy nhiên, từ khoảng 5.600 - 4.000 năm trước, khi Vịnh thu hẹp và chịu ảnh hưởng đáng kể của các dòng nước đục mang vật liệu từ đất liền, nhiều rạn san hô suy tàn, để lại những tàn tích trong trầm tích biển. Đến khoảng 3.000 - 2.000 năm trước, khi Vịnh mở rộng trở lại, sóng biển tiếp tục vận chuyển và vun tụ cát cùng các mảnh vụn san hô dọc rìa các đảo, hình thành những bãi tích tụ ven bờ. Theo thời gian, vật liệu được gắn kết bởi canxi cacbonat (CaCO₃) trong nước biển, tạo thành các thềm tích tụ có độ gắn kết cao và được nâng lên thành bậc thềm biển.

Thềm san hô trong áng Bái Đông được hình thành trong bối cảnh đó. Qua thời gian dài chịu tác động của sóng và nước biển, thành tạo này đã bị xói lở một phần. Phần còn lộ ra ngày nay nằm ở phía Bắc của áng, có bề dày trên 1 m và chiều rộng khoảng 50 m. Những mảnh vụn, cành san hô hiện diện trong thềm là bằng chứng sinh động về môi trường biển cổ cũng như quá trình tích tụ vật liệu ven bờ trong lịch sử địa chất gần đây.

“Nếp sóng đá” - dấu ấn hiếm gặp của quá trình biển tác động lên đá vôi

Một trong những nét đặc sắc nhất của hòn Bái Đông là sự hiện diện của cấu trúc địa hình dạng gợn sóng trên bề mặt đá, được gọi là “nếp sóng đá” (ripple marks). Các nếp sóng đá được hình thành do dòng nước chuyển động dưới tác động của sóng, đặc biệt trong điều kiện triều cường, làm mài mòn và hòa tan bề mặt đá. 

Sự hiện diện đồng thời của vi địa hình nếp sóng đá và bãi tích tụ vụn san hô đã tạo nên một tổ hợp địa hình có giá trị nghiên cứu đặc biệt. Các nếp sóng đá tại Bái Đông được ghi nhận là dạng vi địa hình hiện đại hiếm gặp. Đây là dấu hiệu đáng chú ý để tiếp tục nghiên cứu cơ chế hình thành và vai trò của sóng biển trong quá trình biến đổi bề mặt đá vôi ven đảo.

Kho báu hóa thạch trong những vách đá vôi

Tại rìa Tây Bắc đảo Bái Đông, những vách đá vôi dựng đứng cao khoảng 60-70 m để lộ các khối đá góc cạnh sau quá trình trượt lở. Trên bề mặt đá rửa lũa, có thể quan sát rõ nhiều hóa thạch sinh vật biển cổ, tiêu biểu là huệ biển, trùng lỗ Fusulinidae và san hô Rugosa (Tetracoralla). Đặc biệt, hóa thạch san hô có mặt cắt hình elip hoặc gần tròn, đường kính khoảng 1-3 cm, phân bố phong phú và dễ nhận biết bằng mắt thường.

Theo các nhà khoa học, tập hợp hóa thạch tại đây có giá trị định tuổi Permi sớm. Phát hiện này góp phần làm rõ tuổi địa chất của đá vôi thuộc hệ tầng Bắc Sơn và cung cấp thêm dẫn liệu quan trọng để nghiên cứu cấu trúc địa chất khu vực vịnh Hạ Long. Vì vậy, điểm lộ hóa thạch ở hòn Bái Đông không chỉ có giá trị cổ sinh học mà còn là nguồn tư liệu tự nhiên quý về lịch sử phát triển địa chất của vùng Đông Bắc Việt Nam.

Từ những mảnh vụn san hô được gắn kết thành thềm đá đến các nếp sóng in dấu trên bề mặt đá vôi, mỗi thành tạo đều góp phần kể lại câu chuyện về sự vận động không ngừng của biển, đá và sinh vật qua thời gian. Những dấu tích ấy vừa có ý nghĩa khoa học, vừa góp phần làm phong phú thêm giá trị địa chất - địa mạo của Di sản thiên nhiên thế giới vịnh Hạ Long.

Bên cạnh giá trị địa chất - địa mạo, khu vực áng Bái Đông còn là không gian sinh thái giàu sức sống. Quần thể cây giá với bộ rễ phát triển mạnh mẽ bám trên bậc thềm san hô, cùng hệ sinh thái đa dạng trong vùng nước mặn khép kín, tạo nên sự giao thoa đặc sắc giữa thiên nhiên sinh vật và nền tảng địa chất. Chính sự kết hợp ấy làm tăng thêm sức hấp dẫn của Bái Đông, đồng thời cho thấy mối liên hệ chặt chẽ giữa lịch sử phát triển địa hình và sự hình thành các sinh cảnh trên đảo.

Bảo tồn hòn Bái Đông không chỉ là gìn giữ một cảnh quan đẹp, mà còn là bảo vệ những bằng chứng tự nhiên quý giá về lịch sử phát triển của vùng biển Hạ Long. Việc tiếp tục nghiên cứu, theo dõi và nâng cao nhận thức về các giá trị địa chất độc đáo tại đây sẽ góp phần gìn giữ tính toàn vẹn của di sản, để những câu chuyện được lưu giữ trong từng lớp trầm tích và dấu vết sóng biển tiếp tục được khám phá, giải mã và truyền lại cho các thế hệ mai sau.

Trần Thị Hạnh