Các tiêu chí khoa học để khẳng định tầm vóc di sản văn hóa thế giới của Quần thể di tích, danh thắng Yên Tử- Vinh Nghiêm- Côn Sơn, Kiếp Bạc.
Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử – Vĩnh Nghiêm – Côn Sơn, Kiếp Bạc không chỉ là tập hợp những địa danh tiêu biểu trên dải đất hình chữ S, mà còn là không gian văn hóa – tâm linh đặc biệt, nơi kết tinh linh khí, trí tuệ và bản sắc của dân tộc Việt Nam. Hồ sơ khoa học trình UNESCO đã khẳng định quần thể này mang giá trị biểu tượng toàn cầu, thể hiện sâu sắc triết lý sống nhân văn, tinh thần tự cường và mối quan hệ hài hòa giữa con người với thiên nhiên.
Giá trị ngoại hạng toàn cầu của quần thể di tích được khẳng định qua các tiêu chí sau đây:
Tiêu chí (iii): Khu di s (iii): ng toàn cầu của quần thể di tích được khẳng định qua các tiêu chí sau đây:ợp những địa danh tiêu biểu trên dải đất hình chữ S, mà còn là không gian
Quần thể di tích, danh thắng Yên Tử- Vĩnh Nghiêm- Côn Sơn, Kiếp Bạc là quê hương về Thiền phái Trúc Lâm, là minh chứng duy nhất về dòng Thiền Trúc Lâm do người Việt Nam sáng lập, gắn liền với cuộc đời vị vua anh minh Trần Nhân Tông. Đây không chỉ là một tôn giáo mà còn là minh chứng cho sự độc lập về tư tưởng của dân tộc Đại Việt thế kỷ 13-14. Trong khi nhiều dòng thiền khác du nhập từ nước ngoài, Phật giáo Trúc Lâm đã chọn lọc tinh hoa nhân loại kết hợp nhuần nhuyễn với tín ngưỡng bản địa để tạo nên một hệ tư tưởng riêng biệt: “Phật ở ngay trong tâm mình”, tu là để giúp đời, giúp dân.
Triết lý Trúc Lâm Yên Tử đã trở thành điểm tựa tinh thần vững chắc gắn kết lòng dân, củng cố nội lực, khẳng định chủ quyền, lan tỏa thông điệp hòa bình, ổn định và ngăn chặn những cuộc chiến tranh trong khu vực. Triết lý này gắn kết Đạo với Đời đặc biệt là mối liên hệ “ba trong một”, biểu tượng của sự đoàn kết, giữa triều đình- tôn giáo- thiên nhiên. Tại Yên Tử, tín ngưỡng thờ cúng Tổ tiên và các anh hùng dân tộc hòa quyện với Phật pháp, thể hiện là lăng mộ các vị vua nằm cạnh chùa tháp, là các vị anh hùng dân tộc (như Đức Thánh Trần) được tôn thờ cùng với chư Phật. Cho đến ngày nay, dòng chảy văn hóa ấy vẫn sống động trong những lễ hội, trong tâm thức của hàng triệu người Việt. Chùa, tháp Trúc Lâm ở Yên Tử ngày nay vẫn được gìn giữ, thờ cúng đồng thời các trung tâm Trúc Lâm tiếp tục được xây dựng để lan tỏa giá trị tích cực của dòng Thiền Trúc Lâm.
b. Tiêu chí (v): Khu di sản là một thí dụ nổi bật về truyền thống định cư, sử dụng đất hoặc biển đảo đại diện cho một (hoặc nhiều) nền văn hóa, hoặc sự tương tác của con người với môi trường, đặc biệt khi nó trở nên dễ bị tổn thương dưới tác động của những biến đổi không thể đảo ngược.
Tiền nhân đã khéo léo lựa chọn vùng đất với địa thế vững chãi, kiến trúc chùa, am, tháp được thiết kế dựa theo địa hình. Tất cả đều tôn trọng và hài hòa với cảnh quan vốn có tạo nên sự bền vững giữa con người và môi trường qua nhiều thế kỷ.
Hồ sơ khoa học đã chứng minh Yên Tử còn là “xương sống”, là thành lũy bảo vệ an ninh cho kinh đô Thăng Long xưa. Yên Tử nằm kề với hệ thống đường giao thông, liên lạc thủy bộ chính của nước Đại Việt. Đây là lý do quan trọng để các Đạo sĩ và Phật tử chọn Dãy núi Yên Tử để sinh sống, tu hành, tận dụng các dòng sông để giao thương, các rặng núi cao làm đài quan sát chiến lược, quy tụ dân chúng để bảo vệ vững chắc độc lập dân tộc.
Thiền sư Ngô Thì Nhậm từng nhận định việc lập chùa trên đỉnh núi cao nhất giúp các bậc tổ sư vừa tu hành, vừa có thể quan sát động tĩnh nơi biên thùy. Đây chính là minh chứng đỉnh cao cho sự tương tác giữa con người và môi trường, một giá trị mà UNESCO đánh giá rất cao về tính thông tuệ trong quy hoạch và sử dụng đất của người dân Đại Việt. Trải qua gần 1000 năm với bao biến động, truyền thống định cư và sử dụng đất này vẫn được người dân Việt Nam nuôi dưỡng, giúp Phật giáo Trúc Lâm tồn tại như một dòng chảy văn hóa sống động và bền bỉ đến tận ngày nay.
c. Tiêu chí (vi): Khu di sản có liên hệ trực tiếp hoặc hữu hình với các sự kiện hay truyền thống sinh hoạt, với các ý tưởng hay tín ngưỡng, với các tác phẩm văn học, nghệ thuật có ý nghĩa nổi bật toàn cầu.
Khu di sản Yên Tử gắn bó chặt chẽ với sự hình thành, phát triển và thực hành của Phật giáo Trúc Lâm - dòng Thiền mang bản sắc Việt- do các vị vua và hoàng thân nhà Trần khởi xướng, dẫn dắt và quảng bá, trở thành tư tưởng, tôn giáo chủ đạo của triều Trần, có ảnh hưởng sâu rộng tới đời sống chính trị, xã hội, kinh tế, văn hóa, quân sự của quốc gia Đại Việt, xây dựng nước Đại Việt độc lập, tự chủ, đoàn kết chiến thắng các thế lực xâm lược hùng mạnh góp phần vào việc giữ gìn hòa bình, ổn định trong khu vực.
Phật giáo Trúc Lâm kế thừa tinh hoa Phật giáo Đại thừa, dung hợp hài hòa với Nho giáo, Đạo giáo và tín ngưỡng bản địa, đề cao đạo đức, tinh thần “Cư trần lạc đạo”, “hòa quang đồng trần”, tư tưởng “nhập thế tích cực”, gắn Đạo với Đời... Tư tưởng này được truyền bá rộng rãi thông qua hệ thống kinh sách chữ Hán- chữ Nôm, mộc bản chùa Vĩnh Nghiêm (Di sản tư liệu UNESCO) góp phần quan trọng vào sự phát triển văn hóa, văn học và tiếng Việt.
Đến nay, việc thực hành tín ngưỡng, nghi lễ thờ Tam Tổ Trúc Lâm, thờ tổ tiên nhà Trần cùng hệ thống lễ hội truyền thống tại Yên Tử, Đông Triều, Vĩnh Nghiêm, Côn Sơn- Kiếp Bạc, Bổ Đà vẫn được duy trì liên tục. Hiểu đúng và lan tỏa các tiêu chí này không chỉ nhằm tôn vinh những giá trị lịch sử- văn hóa mà còn khẳng định tầm vóc trí tuệ, bản lĩnh Việt Nam trong dòng chảy văn minh nhân loại. Yên Tử hôm nay không chỉ là điểm đến du lịch mà còn là không gian nơi quá khứ tiếp tục hiện hữu trong nhịp sống đương đại.
(Bài viết dựa trên “Hồ sơ đề cử Quần thể di tích và danh thắng Yên Tử- Vĩnh Nghiêm- Côn Sơn, Kiếp Bạc trình Unesco công nhận là di sản thế giới” của Bộ Văn hóa- Thể thao- Du lịch năm 2024).
Hằng Nga