Hạ Long từ địa danh du lịch đến danh pháp khoa học trong tên gọi những loài thực vật đặc hữu

Mỗi loài sinh vật trên Trái Đất khi được khoa học phát hiện và mô tả đều được gắn một danh pháp khoa học theo Bộ Quy tắc Quốc tế (International Code of Nomenclature for algae, fungi and plants - ICN). Tên khoa học gồm hai phần: phần đầu là tên chi (viết hoa), chỉ nhóm phân loại mà có cá thể; phần sau là tính ngữ loài (viết thường) mang tính định danh cá thể. Chính ở phần tính ngữ này, các nhà phân loại học có thể lựa chọn tên dựa trên đặc điểm hình thái nổi bật, nơi phát hiện đầu tiên, tên người thu mẫu, hoặc để tôn vinh một nhà khoa học có đóng góp quan trọng.

Khi một địa danh được sử dụng làm tính ngữ loài, địa danh ấy không đơn thuần xuất hiện trong tên của loài. Nó trở thành dấu mốc khoa học, gắn với mẫu chuẩn hoặc khu vực đầu tiên ghi nhận loài, đồng thời được lưu giữ lâu dài trong hệ thống phân loại sinh học quốc tế. Từ đó, địa danh ấy hiện diện trong các cơ sở dữ liệu, bảo tàng mẫu vật và các công trình nghiên cứu trên toàn thế giới như một phần của tri thức khoa học nhân loại.

Để một tên loài có giá trị pháp lý quốc tế, tác giả phải công bố hợp lệ theo quy định của ICN, bao gồm: cung cấp bản mô tả hoặc chẩn đoán phân loại, chỉ định mẫu chuẩn và xuất bản trên một ấn phẩm khoa học uy tín. Theo “Nguyên tắc Ưu tiên của danh pháp”, tên loài được công bố hợp lệ sớm nhất sẽ giữ giá trị vĩnh viễn. Danh pháp này không bị bác bỏ hay thay đổi chỉ vì tính ngữ địa danh ấy đã lỗi thời, sai chính tả theo chuẩn hiện đại, hay đã mang dấu vết của một giai đoạn lịch sử đã qua. Có thể thấy, hàng trăm loài thực vật ở Việt Nam hiện vẫn mang các tính ngữ -tonkinensis, -annamensis hay -cochinchinensis, những địa danh lịch sử không còn tồn tại trên bản đồ hành chính ngày nay nhưng vẫn được bảo lưu trong danh pháp khoa học. Ngay cả khi một loài được chuyển sang chi khác nhờ các nghiên cứu phân tử hiện đại, tính ngữ loài thường vẫn được giữ nguyên; tên tác giả mô tả ban đầu được đặt trong ngoặc đơn như sự ghi nhận đối với công trình khoa học gốc.

Từ góc nhìn của danh pháp quốc tế, Hạ Long không chỉ là một địa danh du lịch nổi tiếng mà còn được ghi dấu trong hệ thống phân loại thực vật thế giới. Bên cạnh các giá trị địa chất, địa mạo và cảnh quan đã làm nên danh hiệu Di sản thiên nhiên thế giới, vịnh Hạ Long còn được xem là một trong những trung tâm đa dạng sinh học quan trọng của hệ sinh thái núi đá vôi nhiệt đới. 

Hàng triệu năm cô lập giữa biển đã biến hàng nghìn đảo đá vôi thành những "phòng thí nghiệm tự nhiên" của quá trình tiến hóa. Điều kiện sống đặc biệt với nền đá vôi khô cằn, tầng đất mỏng, nguồn nước ngọt hạn chế và tác động của hơi muối đã thúc đẩy quá trình thích nghi lâu dài, hình thành nhiều loài thực vật đặc hữu có phạm vi phân bố rất hẹp. Có loài chỉ được ghi nhận trên một hoặc vài đảo đá vôi, có loài chỉ còn số lượng rất ít ngoài tự nhiên và đến nay vẫn chưa được phát hiện ở bất kỳ nơi nào khác trên thế giới. Chính những giá trị ấy đã thu hút nhiều đoàn nghiên cứu thực vật quốc tế đến khảo sát Hạ Long trong suốt nhiều thập niên qua.

Đến nay, vịnh Hạ Long đã ghi nhận 15 loài thực vật đặc hữu trên cạn, trong đó bảy loài mang địa danh Hạ Long trong tên khoa học. Điều đặc biệt là bảy loài này được chia thành hai nhóm tính ngữ khác nhau: “-alongensis” và “-halongensis”, phản ánh hai giai đoạn lịch sử của hoạt động nghiên cứu thực vật học tại vùng Di sản.

Nhóm thứ nhất mang tính ngữ “-alongensis” hay “-alongense”, được công bố trong nửa đầu thế kỷ XX. Đây là cách phiên âm địa danh vịnh Hạ Long theo tiếng Pháp (Baie d'Along), xuất hiện phổ biến trên các bản đồ Đông Dương thời bấy giờ. Những tên gọi này ghi dấu các cuộc khảo sát đầu tiên của các nhà thực vật học Pháp tại vùng núi đá vôi ven biển Bắc Bộ. Đại diện của nhóm gồm các loài: Ngũ gia bì Hạ Long (Schefflera alongensis R.Vig.), Nan ông Hạ Long (Pilea alongensis Gagnep.) và Nhài Hạ Long (Jasminum alongense Gagnep.).

Nhóm thứ hai mang tính ngữ “-halongensis”, sử dụng cách viết hiện đại của địa danh Hạ Long theo chuẩn Latinh quốc tế. Những tên gọi này gắn với giai đoạn hợp tác nghiên cứu giữa các nhà khoa học Việt Nam và quốc tế vào cuối những năm 1990. Với những loài như: Cọ Hạ Long (Livistona halongensis T.H.Nguyen & Kiew), Bóng nước Hạ Long (Impatiens halongensis Kiew & T.H.Nguyên), Song bế Hạ Long (Paraboea halongensis Kiew & T.H.Nguyên) và Cầy ri Hạ Long (Primulina halongensis (Kiew &T.H.Nguyên) Mich.Möller & A.Weber).

Mặc dù khác nhau về cách viết, cả “-alongensis”, “-alongense” và “-halongensis” đều mang chung một ý nghĩa: ghi nhận Hạ Long là địa danh gắn với việc phát hiện và mô tả lần đầu tiên đối với những loài thực vật đặc hữu này. Mỗi tên loài vì thế không chỉ phản ánh đặc điểm sinh học mà còn lưu giữ dấu ấn lịch sử của các giai đoạn nghiên cứu khoa học khác nhau tại vùng Di sản.

Sự hiện diện của Hạ Long trong danh pháp quốc tế vừa là niềm tự hào, vừa đặt ra bài toán bảo tồn đầy thách thức đối với các nhà quản lý Di sản. Mỗi loài mang tên Hạ Long không chỉ là một ghi nhận về giá trị khoa học của vùng vịnh, mà còn gắn liền với những sinh cảnh đặc hữu cần được gìn giữ. Phần lớn các loài này đều có vùng phân bố rất hẹp, chỉ thích nghi với những điều kiện sinh thái đặc biệt trên các đảo đá vôi hoặc trong những hệ sinh thái đặc trưng của Hạ Long. Chính vì vậy, chúng đặc biệt nhạy cảm trước những biến động của môi trường. Biến đổi khí hậu, sự xâm lấn của các loài ngoại lai hay những tác động từ hoạt động của con người đều có thể làm suy giảm quần thể, thậm chí đẩy một số loài đến nguy cơ tuyệt chủng. Khi sinh cảnh không còn, những cái tên mang địa danh Hạ Long vẫn sẽ hiện diện trong các công trình khoa học, nhưng đối tượng mà chúng đại diện có thể chỉ còn tồn tại trong các tiêu bản lưu trữ hoặc ký ức của giới nghiên cứu. 

Tên một loài có thể tồn tại hàng trăm năm trong các công trình khoa học, nhưng loài ấy chỉ thực sự có ý nghĩa khi vẫn còn hiện diện trong tự nhiên. Bởi vậy, mỗi cuộc điều tra, khảo sát khoa học hôm nay không chỉ nhằm phát hiện những loài mới, mà còn để theo dõi hiện trạng các loài đã biết, đánh giá sự biến động của quần thể và xây dựng các giải pháp bảo tồn phù hợp. Gìn giữ thảm thực vật trên các đảo đá vôi của vịnh Hạ Long không chỉ là bảo vệ màu xanh của Di sản, mà còn bảo vệ những "báu vật" vô giá của ngành sinh học toàn cầu.

Thúy Đào